Idea rozwoju regionalnych specjalizacji zakłada, iż kluczowym elementem procesu rozwoju gospodarki w regionie będzie integracja działań i tworzenie sieci powiązań. Pojęcie regionalnych specjalizacji zostało dostrzeżone i zastosowane w przygotowanej w 2010 roku Regionalnej Strategii Innowacji Województwa Zachodniopomorskiego na lata 2011-2020. Jednym z trzech celów strategicznych tego dokumentu był bowiem Rozwój specjalizacji regionalnych w oparciu o endogeniczny potencjał województwa. Dokonano próby zidentyfikowania obszarów gospodarki w których takie specjalizacje mogą się rozwijać, a także w sposób ramowy oraz adekwatny do ówczesnego stanu wiedzy określono najważniejsze związane z tym działania i etapy.

W głównej mierze skupiono się na często powiązanych z sobą, zasadach, uwarunkowaniach i czynnikach występujących w procesie tworzenia specjalizacji:

  1. Oparcie na lokalnej wiedzy: specjalizacjom muszą towarzyszyć znaczące zasoby wiedzy znajdujące się w regionie w danej dziedzinie i pochodzące zarówno ze sfery nauki, jak i od przedsiębiorców. Nie można rozwijać specjalizacji w dziedzinach, które w regionie są zupełnie nieznane lub też nie wymagają użycia wiedzy.

  2. Innowacyjność - ale w odpowiedniej skali: Rozwój specjalizacji musi doprowadzić do pojawienia się innowacyjnych produktów na rynku lub przynajmniej do znaczącego udoskonalenia sposobu ich wytwarzania lub dystrybucji.

  3. Koncentracja i masa krytyczna: Nie powinno się wybierać zbyt wielu obszarów specjalizacji aby uniknąć nadmiernego rozproszenia kierunków rozwoju regionu i towarzyszących im narzędzi wsparcia. Z drugiej strony, nie mają szans na rozwój te obszary specjalizacji, które nie są w stanie osiągnąć masy krytycznej pod względem czynników produkcji, udziału w rynku oraz zasobów wiedzy i nauki.

  4. Unikatowość: Wybrane obszary specjalizacji będą „inteligentne” tylko wtedy, jeśli - zamiast bezkrytycznie naśladować specjalizacje innych regionów – będą w jakiś sposób wyróżniać region, np. pod względem profilu produkcji, wyjątkowości usług, niepowtarzalnego połączenia kilku produktów, unikatowych zasobów wiedzy, szczególnej lokalizacji.

  5. Komplementarność na poziomie UE: Ideałem jest sytuacja, gdy unikatowe specjalizacje poszczególnych regionów będą się w sposób synergiczny uzupełniać. Powinno to zwiększyć konkurencyjność UE wobec państw zewnętrznych. Zasada ta wskazuje na potrzebę koordynacji na poziomie unijnym i krajowym.

  6. Decydujący głos przedsiębiorców: Proces poszukiwania i wyboru specjalizacji w regionie powinien być oparty przede wszystkim o wiedzę i doświadczenie rynkowe przedsiębiorców. W przeciwnym wypadku istnieje groźba zawłaszczenia tego procesu przez grupy nacisku lub wyboru rozwiązań niedających się zrealizować w warunkach rynkowych.

Zostały także zaproponowane następujące role i zadania dla samorządu regionu w procesie tworzenia specjalizacji:

• Wsparcie dla poszukiwań w obszarach luki rynkowej. Może się zdarzyć, że przedsiębiorca nie będzie w stanie przekonać się o opłacalności badanego rozwiązania z powodu niemożności pokonania luki rynkowej, polegającej na zbyt wielkim ryzyku niezwrócenia się kosztów poniesionych na przeprowadzenie prób rynkowych nowego produktu. W takich sytuacjach samorząd mógłby stworzyć narzędzie zachęcające przedsiębiorcę do eksperymentowania pod warunkiem ujawnienia przez niego nabytej w ten sposób wiedzy na rzecz innych przedsiębiorców w regionie. Narzędzie to powinno obejmować także mechanizm oceny i wyboru wdrażanego rozwiązania.

• Monitorowanie i koordynacja obszarów, w których poszukiwane są inteligentne specjalizacje, prowadzące do nadania temu procesowi wymiaru strategicznego.

• Wsparcie dla zidentyfikowanych specjalizacji, udzielane zarówno na inwestycje infrastrukturalne, jak też i na rozszerzenie bazy wiedzy (edukacja, szkolenia, badania).

W gospodarce opartej na wiedzy i innowacji każdy region ma własną rolę do odegrania pod warunkiem, że jest w stanie określić swoje przewagi konkurencyjne oraz potencjał i ambicję do osiągania doskonałości w konkretnych sektorach lub niszach rynkowych.

W ramach prac nad RSI 2014-2020 dokonano próby zidentyfikowania obszarów gospodarki, w których takie specjalizacje mogą się rozwijać, a także w sposób ramowy oraz adekwatny do ówczesnego stanu wiedzy określono najważniejsze związane z tym działania i etapy. Rezultatem tych prac były analizy, które miały na celu wstępną, opartą na systematycznej i jednolitej metodologii, identyfikację rodzajową obszarów gospodarki, w których mogą istnieć regionalne specjalizacje, co stanowi podstawę do rozwijania w ich obrębie inteligentnych specjalizacji.

Zostały one oparte wyłącznie na istniejących danych statystycznych, otrzymanych od Urzędu Statystycznego w Szczecinie, a dotyczących: liczby zarejestrowanych przedsiębiorstw (w rozbiciu na kategorie wielkości), liczby nowych przedsiębiorstw, liczby zatrudnionych oraz średniego wynagrodzenia miesięcznego oraz informacji przekazanych przez Izbę Skarbową w Szczecinie, pochodzących ze sprawozdań VAT-7, dotyczących: liczby podatników, przychodów netto we wszystkich stawkach opodatkowania, przychodów z eksportu (zarówno wewnątrz jak i poza UE), nabycia środków trwałych oraz nabyć pozostałych.

W procesie identyfikowania regionalnych specjalizacji posłużono się szerokim zestawem sektorów PKD, tak aby wskazać obszary, w których istnieje potencjał rozwojowy województwa.

Dla każdego z działów PKD dokonano znormalizowanej łącznej oceny w trzech kategoriach:

  • skala, mówiąca o znaczeniu ilościowym danego działu w regionie,

  • jakość, grupująca różne aspekty jakościowe badanego działu,

  • rozwój, pokazująca tendencje rozwojowe badanego działu.

W drugim etapie badań, na podstawie wyników etapu pierwszego, dokonano grupowania jednostek PKD w celu wydzielenia tzw. sektorów funkcjonalnych, obejmujących przedsiębiorstwa, które mogą być powiązane z sobą poziomo (podobny charakter działalności) i pionowo (łańcuch wartości dodanej) oraz odgrywających potencjalnie istotną rolę w rozwoju regionu.

Aby tak zdefiniowane regionalne specjalizacje mogły być bazą do rozwoju inteligentnych specjalizacji oraz stanowić impuls dla wzrostu społeczno-gospodarczego województwa muszą generować wartość dodaną, nie tylko w skali regionu, ale także w skali kraju i w skali międzynarodowej. Udział przedsiębiorstw z branż regionalnych specjalizacji w globalnym łańcuchu wartości będzie pozwalał na stymulowanie rozwoju firm z nimi współpracujących oraz pozytywnie oddziaływał na społeczności lokalne.

Pomimo faktu, że dotychczas nie określono jednolitej metodyki definiowania regionalnych specjalizacji oraz inteligentnych specjalizacji na poziomie województw, jak również nie istnieją modele opisujące współistnienie ich w skali kraju, to poszczególne samorządy określiły główne kierunki rozwoju jako priorytetowe specjalizacje.

Cechą wspólną procesu integracji działań w regionalnych i inteligentnych specjalizacjach ma być m.in. poszukiwanie w łańcuchu wartości tych elementów, które tworzą najwyższą wartość, cechują się najwyższą jakością i prowadzą do dyseminacji wiedzy i innowacji w regionie.

W województwie zachodniopomorskim, na podstawie dotychczas przeprowadzonych diagnoz i komunikacji społecznej, wskazano pakiet pięciu dziedzin gospodarki, charakteryzujących się prorozwojowym potencjałem do pełnienia roli zachodniopomorskich regionalnych specjalizacji.

Regionalna specjalizacja oznacza zidentyfikowane, wyjątkowe atuty i zasoby regionu, podkreślające przewagę konkurencyjną oraz skupiające regionalnych partnerów i zasoby.

Z kolei w przypadku inteligentnych specjalizacji, poza cechami stanowiącymi o specjalizacji regionu podkreśla się konieczność uwzględnienia przy ich wyznaczaniu następujących elementów: sfery B+R, wykorzystania w produkcji, rozszerzenia zasięgu na rynku regionalnym i ponadregionalnym.

Biogospodarka (oparta o naturalne zasoby regionu i jego potencjał gospodarczy oraz naukowo- badawczy),

Biogospodarka definiowana jest jako działalność polegająca na zrównoważonym wykorzystaniu zasobów naturalnych, odpadów oraz procesów biologicznych do tworzenia produktów i usług, w tym w szczególności żywności, paszy, wyrobów przemysłowych oraz energii. Rosnąca liczba ludności na świecie wpływa na coraz większe zapotrzebowanie na nowe rozwiązania i technologie wykorzystujące zasoby odnawialne, a biogospodarka staje się jednym z najistotniejszych i najdynamiczniej rozwijających się sektorów działalności przemysłowej w Europie. Wzrost jej znaczenia jest dla województwa zachodniopomorskiego szansą intensywnego rozwoju oraz silnego oddziaływania na politykę innowacyjną Europy. Stworzenie bardziej innowacyjnej i niskoemisyjnej gospodarki łączącej ze sobą zrównoważone rolnictwo i rybołówstwo, bezpieczeństwo żywnościowe i wykorzystywanie zasobów odnawialnych przełoży się na konkurencyjność regionu i realizację wysokich standardów ekologicznych. Rozwój biogospodarki przyniesie regionowi korzyści w zakresie budowy i wzmocnienia potencjału społeczno-gospodarczego oraz wzrostu zatrudnienia na obszarach wiejskich, nabrzeżnych i przemysłowych.

Działalność morska i logistyka (w tym technika morska, branża, która jest mocno osadzona w regionie, ale która musi odpowiadać na współczesne wyzwania)

Potencjał gospodarczy województwa zachodniopomorskiego w znacznej mierze wyznacza przemysł i usługi związane z gospodarką morską oraz logistyką. Nadmorskie położenie regionu decyduje o dużej roli podmiotów związanych z gospodarką morską, co stanowi o jego specyfice. Sektor ten jest jednym z najważniejszych elementów współczesnego światowego systemu gospodarczego. Transport morski ma ogromne znaczenie dla międzynarodowej wymiany handlowej, gdyż tą drogę obsługiwanych jest ponad 40% towarów przeznaczonych na rynek wewnętrzny UE, a w przypadku krajów spoza UE wielkość ta osiąga około 90%. Należy przy tym pamiętać, że pojęcie gospodarki morskiej jest bardzo szerokie i nie można utożsamiać jej jedynie z transportem morskim. W Niebieskiej Księdze W sprawie zintegrowanej polityki morskiej [COM(2007)575] Komisja Europejska obejmuje nią m.in. takie obszary działalności jak: badania, bezpieczeństwo, biotechnologię, dziedzictwo narodowe, edukację, ekologię, energię, informatykę, klastry, medycynę, morskie planowanie przestrzenne, naukę, obronność, oceanologię, oceanografię, prawo, porty morskie i śródlądowe, rybactwo, rybołówstwo, sport, stocznie, telekomunikację turystykę, zasoby surowcowe, zasoby siły roboczej, zarządzanie przestrzenne morze– ląd, zlewiska, żeglugę morską i śródlądową. Natomiast położenie przygraniczne kształtuje tranzytowy charakter regionu, w którym krzyżują się połączenia międzynarodowe w układzie północ-południe i wschód-zachód, co wpływa na znaczący udział logistyki w gospodarce województwa. Analiza światowych tendencji rozwojowych w tej dziedzinie wskazuje na coraz szersze wykorzystywanie zaawansowanych technologii i narzędzi w procesach transportowo-spedycyjnych oraz magazynowaniu towarów, a także na rosnące znaczenie transportu multimodalnego, wpisującego się w politykę zrównoważonego rozwoju jako opcja tańsza i bardziej ekologiczna od tradycyjnego transportu drogowego.

Przemysł metalowo-maszynowy (w regionie przybywa firm z tego sektora, zwiększa się oferta parków przemysłowych, dodatkowym atutem jest cenne doświadczenie związane z przemysłem okrętowym)

Na terenie województwa dość licznie reprezentowany jest sektor produkcji wyrobów z metalu – to trzecia sekcja z działu przemysłu przetwórczego pod względem wielkości produkcji sprzedanej. Tego typu działalność związana jest z wieloletnią kooperacją przedsiębiorstw i inicjatywami na rzecz rozwoju przemysłu stoczniowego w regionie. Spadek jego znaczenia stał się impulsem do restrukturyzacji branży i wykorzystania posiadanych technologii do wejścia na inne rynki produktowe. Obecnie sektor charakteryzuje bardzo duże rozdrobnienie – wśród firm do niego zaliczonych prawie 95% stanowią mikroprzedsiębiorstwa, co wskazuje na zbieżność z rozkładem wielkości wszystkich podmiotów w województwie zachodniopomorskim, który cechuje bardzo duża koncentracja mikroprzedsiębiorstw przy mniejszym niż 1% udziale dużych firm. Mimo tego branża odnosi coraz liczniejsze sukcesy i systematycznie podnosi swoją konkurencyjność. Dotyczy to zwłaszcza komponentu stoczniowego, obejmującego produkcję małych i średnich jachtów wykonanych z laminatów polimerowych, którego udział w eksporcie stanowi 7,8% ogólnego eksportu województwa i jest wyższy niż np. branży budowlanej. Specjalizacja obejmuje takie rodzaje działalności jak: odlewnictwo i obróbka metali, produkcja różnego rodzaju narzędzi i urządzeń, produkcja statków, łodzi, lokomotyw oraz naprawa i konserwacja maszyn, statków i łodzi. Uwarunkowania historyczne oraz rynkowe sprawiły, że w województwie zachodniopomorskim powstało wiele przedsiębiorstw produkujących elementy metalowe, często jako poddostawcy dla dużych przedsiębiorstw. Sprzyja temu m.in. przygraniczna lokalizacja województwa, wpływająca korzystnie na skrócenie czasu transportu wyrobów gotowych do krajów Europy Zachodniej oraz położenie nadmorskie regionu, które jest ze względów logistycznych warunkiem koniecznym dla lokowania inwestycji przemysłu wielkogabarytowego. 

Usługi przyszłości (dynamicznie rozwijająca się branża ICT, IT, KPO, czy przemysły kreatywne)

Specjalizacja stanowi odpowiedź na rosnące znaczenie gospodarki opartej na wiedzy, odgrywającej decydującą rolę w stymulowaniu rozwoju gospodarczego i społecznego we współczesnym świecie. Motorem tego rozwoju są innowacje, badania naukowe i zdolność do ich komercjalizacji, jak również metody generowania nowych idei i pomysłów oraz efektywne zarządzanie wiedzą i technologią w przedsiębiorstwie. Wiedza rozumiana jako informacja powiązana z umiejętnościami jej zastosowania w praktyce, a więc określająca zdolność do działania jest jednym z kluczowych czynników wpływających na możliwość osiągnięcia wysokiego poziomu wzrostu gospodarczego. Usługi oparte na wiedzy obejmują tą część gospodarki, której rozwój zdeterminowany jest wiedzą technologiczną oraz opartymi na niej innowacjami, stanowiącymi podstawę dla tworzenia nowych produktów i usług, najpierw przez przedsiębiorstwa innowacyjne, a następnie, wskutek dyfuzji innowacji, przez inne podmioty. Rozwój specjalizacji jest także powiązany z problematyką społeczeństwa informacyjnego, w którym informacja staje się towarem traktowanym jako szczególne dobro niematerialne, równoważne lub cenniejsze nawet od tradycyjnie rozumianych aktywów, a stosowanie technologii informacyjno-komunikacyjnych w różnych sektorach nowoczesnej gospodarki jest coraz bardziej powszechne. Według wyników badań OECD szacowanych dla najbardziej rozwiniętych krajów, firmy obecnie inwestują w wartości niematerialne i prawne związane z innowacjami (B+R, oprogramowania, know-how) niemal tyle, ile w tradycyjne formy kapitału.

Turystyka i zdrowie (wykorzystanie zasobów przyrodniczych i dorobku kulturowego)

Województwo zachodniopomorskie jest jednym z najbardziej atrakcyjnych turystycznie regionów kraju, a obserwowany na jego terenie ruch turystyczny rośnie z roku na rok o ok. 4%. Specjalizacja koncentruje się przede wszystkim na turystyce zdrowotnej obejmującej turystykę uzdrowiskową (poprawa ogólnego stanu zdrowia oraz leczenie różnego rodzaju schorzeń), turystykę medyczną (podróże poza granice kraju w celu skorzystania z opieki medycznej kraju odwiedzanego) oraz turystykę spa&wellness (wyjazdy do specjalnych ośrodków, mające na celu poprawę kondycji fizycznej i psychicznej). Pomorze Zachodnie to jeden z najbardziej zróżnicowanych turystycznie regionów w Polsce. Turystów z kraju i z zagranicy przyciągają liczne ośrodki lecznicze i wypoczynkowe w Szczecinie i w pasie nadmorskim, jak również znane uzdrowiska w Świnoujściu, Kamieniu Pomorskim, Kołobrzegu, Połczynie Zdroju i Dąbkach. Niezaprzeczalne i niespotykane walory klimatyczne regionu, nasycenie jodem w pasie nadmorskim, pokłady leczniczej borowiny i solanki są podstawą rozwiniętej sieci usług, zabiegów leczniczych, rehabilitacyjnych oraz usług spa&wellness, świadczonych w oparciu o bogatą bazę zabiegową. Na atrakcyjność województwa wpływa także zróżnicowanie krajobrazowe regionu, szczególnie na obszarze pojezierzy, stwarzające znakomite warunki do uprawienia turystyki aktywnej, zwłaszcza wodnej. Analiza tendencji rozwojowych branży wskazuje, że szansą dla wzrostu jej znaczenia w zachodniopomorskiej gospodarce jest przyrost bazy noclegowej o wysokim standardzie, skierowanie ruchu turystów z pasa nadmorskiego do wewnątrz regionu oraz podejmowanie działań przyczyniających się do sukcesywnego zmniejszania zjawiska sezonowości.

 

Obszary wskazane jako regionalne specjalizacje są wyróżniającymi się dziedzinami na tle gospodarki województwa, a także często na tle gospodarki krajowej. Firmy z obszarów regionalnych specjalizacji odpowiadają za generowanie większości przychodów w województwie, w tym prawie całości przychodów z eksportu. Jednakże ich udział w wartości sprzedanej produkcji przemysłowej pokazuje, że poza kilkoma obszarami istnieje jeszcze duży potencjał rozwojowy. Szczególnego znaczenia nabiera tutaj obszar innowacji, który wymaga wsparcia zarówno finansowego, jak i ze strony zasobów ludzkich. Dobrym prognostykiem wydaje się być planowane wsparcie z funduszy unijnych ukierunkowane na innowacyjny rozwój i kooperację firm z jednostkami naukowymi, co daje szansę na przekształcenie regionalnych specjalizacji w inteligentne specjalizacje i wzrost ich roli kreacyjnej w gospodarce krajowej i międzynarodowej.

Aby tak zdefiniowane regionalne specjalizacje mogły być bazą do rozwoju gospodarczo – społecznego całego regionu muszą generować wartość dodaną, nie tylko w skali regionu, ale także w skali krajowej i międzynarodowej. Udział przedsiębiorstw z branż regionalnych specjalizacji w globalnym łańcuchu wartości będzie pozwalał na stymulowanie rozwoju firm z nimi współpracujących, a także pozytywnie oddziaływał na lokalne społeczności.

Co istotne tak zidentyfikowane regionalne specjalizacje nie mają charakteru rozłącznego. Poszczególne rodzaje działalności gospodarczej mogą zostać przypisane do jednej lub więcej regionalnych specjalizacji. Taki wybór został podyktowany w ramach przyjętej metodologii identyfikacji inteligentnych specjalizacji, gdzie regionalne specjalizacje mają być bazą do procesu kreowania inteligentnej specjalizacji.

Zgodnie z treścią raportu dotyczącego oceny perspektyw województwa zachodniopomorskiego w świetle rozwoju regionalnej strategii inteligentnej specjalizacji, przygotowanego w ramach zlecenia powierzonego Grupie Technopolis Belgium przez Dyrekcję Generalną ds. Polityki Regionalnej i Miejskiej Komisji Europejskiej w dniu 26 lipca 2013 roku, identyfikacja regionalnych specjalizacji na Pomorzu Zachodnim została przygotowana w sposób innowacyjny, przez zespół, który opracował własne, nowatorskie podejście metodologiczne, a następnie przeprowadził rzeczywistą analizę. W pozytywny sposób odniesiono się również do organizacji spotkań konsultacyjnych nowej perspektywy finansowej w samorządach oraz do procesu komunikacji społecznej regionalnych specjalizacji.